On Basque provincialism

Authors

  • Xabier Zabaltza Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU)

DOI:

https://doi.org/10.26876/uztaro5541

Keywords:

Basque territories, Basque identities, Representative institutions, «Foralism»

Abstract

Academic historiography has made great progress in recent years in the study of the construction of Basque nationality, but, in general, it has neglected provincial identities. As this article attempts to explain, the province, under various denominations, and the sentiments and ideologies associated with it have been central to the history of Basqueland, as it is only recently that supra-provincial institutions have been created, and these have never covered the whole country. As was to be expected, special importance has been given to Navarreseism, but without forgetting other «isms» (Alaveseism, Biscayanism, even Souletinism). In an attempt to seek explanations, we have focused on linguistic, institutional and demographic issues.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Agirreazkuenaga Zigorraga, Joseba (zuz.) (1995). La articulación político-institucional de Vasconia: Actas de las Conferencias formadas por los representantes de Álava, Bizkaia, Gipuzkoa y eventualmente de Navarra (1775–1936). Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia (bi liburuki).

Aizpún, Jesús (1992ko urriaren 11). Euskalerria-Euzkadi. Diario de Navarra.

Altzibar, Xabier (1998). “Zazpiak Bat” gaia XIX. mendean. In Antoine d’Abbadie (1897–1997), Congrès International (663–688. or). Donostia/Bilbo: Eusko Ikaskuntza/Euskaltzaindia.

Arana Goiri, Luis de (1981 [c.1923]). El unitarismo de la Comunión crea el “separatismo” interior vasco. In Mauro Elizondo, Sabino Arana, padre de las nacionalidades. Legajo Aranzadi (II, 580–588. or). Bilbo: La Gran Enciclopedia Vasca.

Arana Goiri, Sabino (1980 [1892]). Bizkaya por su independencia. In Obras completas (I, 107–153. or.). Donostia: Sendoa.

Arana Goiri, Sabino de (1897ko agorrilaren 15a). Una carta. Baserrittarra.

Arana Goiri, Sabino de (1980 [1898]). Proposición de Sabino Arana siendo diputado. In Obras completas (III, 2396/1–2396/3 or.). Donostia: Sendoa.

Aranburu Urtasun, Mikel (2005). Provincias Exentas. Convenio-Concierto: Identidad colectiva en la Vasconia peninsular (1969–2005). Donostia: Euskal Herriko Eskubide Historiko eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioa.

Armstrong, John A. (1982). Nations before Nationalism. Chapel Hill: University of North Carolina Press.

Azaola, José Miguel de (1972–1976). Vasconia y su destino. Madril: Revista de Occidente (hiru liburuki).

Azaola, José Miguel de (1988). El país vasco. Madril: Instituto de Estudios Económicos.

Azkue, Resurrección María de (1891). Euskal-izkindea. Gramática eúskara. Bilbo: Tipografía de José de Astuy.

Barberà, Oscar (2009). Los orígenes de la Unión del Pueblo Navarro (1979–1991), Papers, 92, 143–169.

Belausteguigoitia, Ramón de (1918). Las bases de un gobierno nacional vasco. Bilbo: Imp., Lit. y Enc. Viuda e Hijos de Grijelmo.

Blinkhorn, Martin (1974). “The Basque Ulster”: Navarre and the Basque Autonomy Question under the Spanish Second Republic”, The Historical Journal, XVII (3), 595–613.

Burgueño, Jesús (1996). Geografía política de la España constitucional. La división provincial. Madril: Centro de Estudios Constitucionales.

Camões, Luís de (1997 [1572]). Os Lusíadas. Mem Martins: Publicações Europa-América.

Campión, Arturo (s.d.). Euskariana (décima serie). Orígenes del pueblo euskaldún (iberos, keltas y baskos). Segunda parte. Testimonios de la Geografía y de la Historia clásicas. Tercera parte. Testimonios de Lingüística (primer volumen). Iruñea: Editorial Aramburu.

Careaga, Adolfo (1993). El reto separatista. Bilbo: Unidad Vizcaína.

Caro Baroja, Julio (1971 [1949]). Los vascos. Madril: Istmo (4).

Caro Baroja, Julio (1973 [1943]). Los pueblos del norte de la Península Ibérica (análisis histórico-cultural). Donostia: Txertoa (2).

Caro Baroja, Julio (1985). La hora navarra del XVIII (Personas, familias, negocios e ideas). Iruñea: Vianako Printzea Erakundea.

Cassini (s.d.). Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui. <http://cassini.ehess.fr> (azken kontsulta: 2025/04/13).

Censo (1797). Censo de la población de España en el año de 1797 executado de orden del Rey en el de 1801. <https://www.ine.es/prodyser/pubweb/censo_godoy/Censo_Godoy_T1.pdf> (azken kontsulta: 2025/04/13).

Censo (1826). Censo de población según los datos publicados por la policía en el año de 1826. <https://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=BE4FE00F6E809CE54D7AC1B9C327593C.inebaseweb02?td=26461&ext=.pdf> (azken kontsulta: 2025/04/13).

Corcuera Atienza, Javier: La patria de los vascos. Orígenes, ideología y organización del nacionalismo vasco (1976–1903). Madril: Taurus.

Datos elecciones (s.d). <https://www.datoselecciones.com/> (azken kontsulta: 2025/04/13).

De la Fuente, Vicente (1884–1886). Obras de D. … Estudios críticos sobre la historia y el derecho de Aragón. Madril: Imprenta y Fundición de M. Tello (hiru liburuki).

De la Granja, José Luis (1986). Nacionalismo y II República en el País Vasco. Estatutos de autonomía, partidos y elecciones. Historia de Acción Nacionalista Vasca (1930–1936). Madril: Siglo XXI/Centro de Investigaciones Sociológicas.

De Pablo, Santiago (1988a). Navarra y Álava ante el Estatuto Vasco (1931–1936): Dos procesos autonómicos paralelos, Príncipe de Viana, XLIX, anejo 10, Primer Congreso General de Historia de Navarra, 347–354.

De Pablo, Santiago (1988b). Navarra y el Estatuto vasco: de la asamblea de Pamplona al Frente Popular (1932–1936), Príncipe de Viana, 184, 401–414.

De Pablo, Santiago (1991). Los problemas de la Autonomía Vasca en el siglo XX. La actitud alavesa (1917–1979). Oñati: Herri-Arduralaritzaren Euskal Erakundea.

De Pablo, Santiago eta Mees, Ludger (2005). El péndulo patriótico. Historia del Partido Nacionalista Vasco (1895–2005). Bartzelona: Crítica.

Echegaray, Bonifacio de (1952) Origen de la voz “Vizcaya” y ámbito de difusión, Boletín de la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País, VIII, 323–343.

Elorriaga, Ibai (2014). Nabarrismoaren bilakaera historikoa euskal-nafar batasunaren aurrean, Kondaira, 14, 1–83.

Etxegorri, Philippe (2012). Biarnoko euskaldunak: historiaren eta hizkuntzen bidegurutzean. Berriz: Holguía Galindo.

Eusko Jaurlaritza (s.d.). <https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint> (azken kontsulta: 2025/04/13).

Fernández Viguera, Silvia (1990). La ideología social y política de Raimundo García “Garcilaso” (1903–1929), Príncipe de Viana, 189, 211–261.

García Orodea, Felipe Andrés (1997). Berriz: estudio histórico-artístico. Bilbo: Bizkaiko Foru Aldundia.

García-Sanz Marcotegui, Ángel (2012). La identidad de Navarra. Las razones del navarrismo (1866–1936). Iruñea: Nafarroako Gobernua.

García-Sanz Marcotegui, Ángel, Iriarte, Iñaki eta Mikelarena, Fernando (2002). Historia del navarrismo (1841–1936). Sus relaciones con el vasquismo. Iruñea: Nafarroako Unibertsitate Publikoa.

González Ollé, Fernando (1997). La Asociación Euskara de Navarra (1877–1897) a través de sus libros de actas. Iruñea: Newbook Ediciones.

González Sáez, Juan Manuel (2014). Adolfo Careaga: retrato de un liberal antinacionalista vasco (de la Democracia Cristiana a Unidad Vizcaína). In Joseba Agirreazkuenaga Zigorraga eta Eduardo José Alonso (ed.), Naciones en el Estado-Nación: la formación cultural y política de naciones en la Europa contemporánea (201–210. or.). Bartzelona: Editorial Base.

Guerra, Juan Carlos de (1919). Lecciones de genealogía y heráldica. In Primer Congreso de Estudios Vascos (689–714. or.). Bilbo: Bilbaína de Artes Gráficas.

INE (Instituto Nacional de Estadística) (2022). Cifras de población (censos 1857 a 2011) [dataset]. Versión 1. Banco de España (ed.). Repositorio institucional del Banco de España. <https://repositorio.bde.es/handle/123456789/23312> (azken kontsulta: 2025/04/13).

INE (Instituto Nacional de Estadística) (2024). Censo anual de población 2021–2024. <https://www.ine.es/dynt3/inebase/es/index.htm?padre=11555&capsel=11529> (azken kontsulta: 2025/04/13).

INSEE (Institut National de la Statistique et des Études Économiques) (2024). Historique des populations communales. Recensements de la population 1876–2022. <https://www.insee.fr/fr/statistiques/3698339> (azken kontsulta: 2025/04/13).

Iriarte, Iñaki (2000). Tramas de identidad. Literatura y regionalismo en Navarra (1870–1960). Madril: Biblioteca Nueva.

Jimeno Jurío, José María (2004 [1977–1978]). Navarra, 1917–1919. Reivindicaciones autonómicas y reivindicación foral. Iruñea: Pamiela/Diario de Noticias.

Kintana, Xabier (1975). Euskaldunon ethni izenaren etymologiaz, Fontes Linguæ Vasconum, VII, 1975, 191–201.

Kintana, Xabier et al. (1980). Hiztegia 80. Euskara-espainiera, espainiera-euskara. Vasco-español, español-vasco. Bilbo: Elkar.

Laburu, Jon Gotzon (1982). El orgullo alavés. Oiartzun: Sendoa.

Laka, Itziar (1986). Euskal Izkindeako aditza (Hiperbizkaieraren historiaz II), Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 20 (3), 705–754.

Laka, Itziar (1987a). Sabino Arana Goiri eta hiberbizkaiera (Hiperbizkaieraren historiaz III), Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 21 (1), 13–40.

Laka, Itziar (1987b). Bizkaiko aldundiaren euskarazko katedra (Hiperbizkaieraren historiaz I), Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 21 (2), 409–424.

Laka, Itziar (1987c) Manuel Arriandiaga: berrazterketarako oinarriak (Hiperbizkaieraren historiaz IV), Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 21 (3), 727–753.

Landaberea, Eider (2017). La idea de España del centro y la derecha española durante la Transición en el País Vasco: una lectura de la foralidad, Dictatorships and Democracies. Journal of History and Culture, 5, 81–101.

Larramendi, Manuel de (1969). Corografía o descripción general de la Muy Noble y Muy Leal Provincia de Guipúzcoa. Donostia: Argitalpen eta Publikapenen Gipuzkoar Erakundea. J. Ignacio Tellechea Idígorasen edizioa [1754an idatzia, 1882an aurrenekoz argitaratua].

Larrázabal Basáñez, Santiago (2004). Derecho público de los territorios forales. De los orígenes a la abolición foral. Oñati: Herri-Arduralaritzaren Euskal Erakundea.

Legarda, Anselmo de (1953). Lo vizcaíno en la literatura castellana. Donostia: Biblioteca Vascongada de los Amigos del País.

Lizundia, José Luis (2004ko martxoaren 27a). Euskal Herria izenaz, argitasun zenbait, El País.

Madariaga-ko Iulen (2014). Egiari zor. Donostia: Erein.

Martínez Beloqui, María Sagrario (1983). Las relaciones entre la Diputación navarra y las Provincias Vascongadas en 1866. In Noveno Congreso de Estudios Vascos (463–465). Bilbo: Eusko Ikaskuntza.

Martínez Rueda, Fernando (1995). Abellanedako Batzar Nagusiak. Bilbo: Enkarterrietako Museoa/Bizkaiko Batzar Nagusiak.

Meabe, Tomás (1905eko ekainaren 17a). Mi patria. La Lucha de Clases.

Menéndez Pidal, Ramón (1962 [1921]). Introducción al estudio de la lingüística vasca. In En torno a la lengua vasca (11–57). Buenos Aires: Espasa-Calpe.

Michelena, Luis (1984). Los vascos y su nombre, Revista Internacional de Estudios Vascos, XXIX (1), 10–29.

Michelena, Luis (1987–2005). Diccionario general vasco. Orotariko euskal hiztegia. Bilbo/Donostia: Euskaltzaindia/Desclée De Brower/Mensajero (hamasei liburuki).

Mikelarena Peña, Fernando (2003). La evolución demográfica de la población vascoparlante en Navarra entre 1553 y 1936, Fontes Linguæ Vasconum, 92, 2003, 183–197.

Múgica, Serapio (1914). El obispado de Bayona con relación à los pueblos de Guipúzcoa adscritos à dicha diócesis, Revista Internacional de Estudios Vascos, 8 (2), 185–229.

Múgica, Serapio (1923). Los gascones en Guipúzcoa. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.

Nafarroako Parlamentua (s.d.). <https://parlamentodenavarra.es/eu/resultados_electorales> (azken kontsulta: 2025/04/13).

Nieva, José Luis (1999). La idea euskara de Navarra (1864–1912). Bilbo: Sabino Arana Fundazioa/Euskara Kultur Elkargoa.

Núñez Seixas, Xosé Manoel (2005). Regions, Nations and Nationalities: On the Process of Territorial Identity-Building during Spain’s Democratic Transition and Consolidation. In Carlos H. Waisman eta Ra’anan Rein (ed.), Spanish and Latin American Transitions to Democracy (55–79. or.). Brighton/Portland: Sussex Academic Press.

Ojanguren, Pedromari (1999). Paseando por Orozko. Bilbo: Autoedizioa.

Olábarri, Ignacio (1986). Navarra y el Estatuto Vasco: la decisión de 1932. In Cuestiones de historia moderna y contemporánea de Navarra (127–142. or.). Iruñea: Eunsa.

Olábarri, Ignacio (1988). Notas en torno al problema de la conciencia de la identidad colectiva de los navarros en el siglo XIX. In Congreso de Historia de Euskal Herria, II Congreso Mundial Vasco (V, 307–312. or.). Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.

Orueta, José de (1934). Fueros y autonomía: el proceso del Estatuto Vasco. Donostia: Nueva Editorial.

Payne, Stanley G. (1982). Navarrismo y españolismo en la política navarra bajo la Segunda República, Príncipe de Viana, 166–167, 895–908.

Payne, Stanley G. (1984), Navarra y el nacionalismo vasco en perspectiva histórica, Príncipe de Viana, 171, 101–113.

Ripalda, Gerónimo de eta Ochoa de Capanaga, Martín (2008 [1656]). Exposición breve de la doctrina christiana con el examen de conciencia y acto de contrición, ejercicios cuotidianos, significaciones de los ornamentos sagrados y misterios de la misa. Bilbo: Labayru Fundazioa.

Rubio Pobes, Coro (2003). La identidad vasca en el siglo XIX. Discurso y agentes sociales. Madril: Biblioteca Nueva.

Sagarmínaga, Fidel (1880). Memorias históricas de Vizcaya. Bilbo: Imp. Lit. y Lib. de Juan E. Delmas.

Sarasola, Ibon (2007). Euskal hiztegia. Donostia: Elkar.

Sayas Abengoechea, Juan José (2001). Algunas cuestiones relacionadas con la etnia histórica de los vascones. In Juan Francisco Rodríguez Neila eta Francisco Javier Navarro Santana (ed.), Los pueblos prerromanos del norte de Hispania. Una transición como debate histórico (89–139). Iruñea: Eunsa.

Txillardegi (=Álvarez Enparantza, José Luis) (1983). Biarno euskaldunaz. In Huntaz eta hartaz (49–58. or.). Donostia: Elkar.

Unidad Alavesa (2002). Proyecto de Estatuto alavés. s.d.

Urkizu, Patri (ed.) (1997). Anton Abbadiaren koplarien guduak. Bertso eta aire zenbaiten bilduma (1851-1897). Donostia/Bilbo: Eusko Ikaskuntza/Euskaltzaindia.

Urquijo, Mikel (2009). 1873: la España Federal a debate. Respuestas desde la “España Foral” y la “España incorporada”. In III Seminari Catalunya-Euskadi. La qüestió catalana i la qüestió basca al debat parlamentari espanyol (1808–2008) (33–70. or.). Bartzelona: Generalitat de Catalunya.

Urricelqui Pacho, Ignacio Jesús (2009). Irurac bat: uso y transformación en la representación visual del lema bascongado durante el siglo XIX. In Jesús Astigarraga Goenaga, María Victoria López-Cordón Cortezo eta José María Urkia Etxabe (koord.), Ilustración, ilustraciones (III, 599–616), Donostia/Madril, Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko Zuzendaritza/Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales.

Virto, Juan Jesús (1994). La derecha navarra en la II República. El partido “Unión Navarra” de Rafael Aizpún, Estudios de Ciencias Sociales, VII, 261–279.

Wulff Alonso, Fernando (2001). Sociedades, economías, culturas. In José Manuel Roldán Hervás eta Fernando Wulff Alonso, Citerior y Ulterior. Las provincias romanas de Hispania en la era republicana (347–614). Madril: Istmo.

Zabaltza, Xabier (1997) El significado oculto de la palabra “Euzkadi”, Fontes Linguæ Vasconum, 74, 77–83.

Zabaltza, Xabier (2018). Pizkunde: los “renacimientos” de la lengua vasca, Scripta. Revista Internacional de Literatura i Cultura Medieval i Moderna, 11, 86–107.

Zabaltza, Xabier (2019). Towards Hroch’s Phase Z: “Anti–Nationalism” in Valencia and Navarre (Spain), Nations and Nationalism. Journal for the Association for the Study of Ethnicity and Nationalism, 25 (3), 888–909.

Zabaltza, Xabier (2020). Los nombres de Vasconia y de las provincias vascas, Fontes Linguæ Vasconum, 130, 533–560.

Zabaltza, Xabier eta Sánchez Ekiza, Karlos (2024). Euskal lurraldeetako himnoak, Príncipe de Viana, 289, 611–639.

Zavala, Juan Mateo de (1848). El verbo regular vascongado del dialecto vizcaíno. Donostia: Imprenta de Ignacio Ramón Baroja.

Zuazo Zelaieta, Koldo (1988). Euskararen batasuna. Bilbo: Euskal Herriko Unibertsitatea/Euskaltzaindia.

Downloads

Published

2026-06-02

How to Cite

Zabaltza, X. (2026). On Basque provincialism. Uztaro. Giza Eta Gizarte-Zientzien Aldizkaria, (137), 37–61. https://doi.org/10.26876/uztaro5541

Issue

Section

Article

Categories